Imię Boże Jahwe. Czy na pewno nie było go w NT?

Dyskusje o Bogu i jego imionach

Moderatorzy: Bobo, kansyheniek, booris, Junior Admin, Osoby odpowiedzialne za forum, Moderatorzy

ODPOWIEDZ
Awatar użytkownika
Andej
Posty: 529
Rejestracja: 19 lip 2026, 13:01

Re: Imię Boże Jahwe. Czy na pewno nie było go w NT?

Post autor: Andej »

OK. Skoro się czepiasz i bijesz pianę, to doprecyzuję. Mam nadzieję, że uda ci się zrozumieć.
Otóż tetragram to nie słowo Jehowa. Ani Jahwe. Zapis JHWH odnosi się do Boga jedynego. Do Jego imienia. Ale nie oznacza sowa Jehowa.
Zapis JHWH ro nie to samo co zapis Jehowa. Ani Jahwe.
Nie ma wątpliwości o kogo chodzi. Bo Bóg jest jeden.
Zapis JHWH ≠ Jehowa. Zapis JHWH ≠ Jahwe.
Mam nadzieję, że teraz dotarło, o o chodzi. Obawiam się, że lepiej Ci nie wytłumaczę. Jeśli dalej nie rozumiesz, to będziesz musiał z tym się pogodzić, że nie rozumiesz i jakoś dalej żyć. Wybacz, ale nie widzę sensu dalszego tłumaczenia tego com napisał i wyjaśnił.

Awatar użytkownika
Bobo
Posty: 17634
Rejestracja: 03 mar 2007, 17:12

Re: Imię Boże Jahwe. Czy na pewno nie było go w NT?

Post autor: Bobo »

Andej, myślę, że coś pogubiłeś po drodze w tym anty imieniu Boga. Bo...
To rownież nie jest ani imię Mojżesz, ani Mosze. Żadnego imieniaמֹשֶׁ
jego wymowy nie znamy.
Oszołomstwu mówię NIE!

Awatar użytkownika
Andej
Posty: 529
Rejestracja: 19 lip 2026, 13:01

Re: Imię Boże Jahwe. Czy na pewno nie było go w NT?

Post autor: Andej »

Tak, podkreślam, że nie znamy wymowy. Dlatego z szacunku i miłości do Boga, nie powinniśmy przekręcać Jego imienia. Dlatego zapis JHWH nie powinien być zamieniany na jakieś domniemane zapisy fonetyczne. W szczególności na zapisy, co do których mamy pewność, że są niewłaściwe.
Poza tym, zwróć uwagę na to, że przedmiotem dyskusji jest to, czy w oryginalnych tekstach biblijnych występuje zapis imienia Boga w postaci słowa Jehowa. A w szczególności, czy słowo Jahwe było w NT. Dyskusja dotyczy tego, czy był takie zapis, czy był w ST używany tylko zapis JHWH, a w NT nie było ani JHWH, ani Jehowa, ani Jahwe.

Sławomir59
Posty: 504
Rejestracja: 17 lip 2026, 7:52

Re: Imię Boże Jahwe. Czy na pewno nie było go w NT?

Post autor: Sławomir59 »

Andej pisze:.. Dlatego z szacunku i miłości do Boga, nie powinniśmy przekręcać Jego imienia.
Skoro szacunek i miłość do Boga nakazuje "nie przekręcać" Jego Imienia, dlaczego ten sam szacunek miałby nakazywać usunięcie go z miejsca, w którym autor biblijny rzeczywiście je napisał ? Forma „Pan” również nie jest wymową Imienia Bożego JHWH. Nie można przedstawiać niepewności co do wymowy Imienia jako logicznego dowodu na konieczność usunięcia Imienia z przekładów ST. ST idzie w przeciwnym kierunku: Imię Boże ma być znane i rozgłaszane wśród narodów. To jest chyba najważniejszy punkt, jeśli dyskusja ma się opierać na Biblii, a nie tylko na późniejszej niebiblijnej tradycji. Powiedź to wprost : Zdecydowaliśmy się zastępować Imię Boże określeniem "Pan" z powodów tradycji i konwencji przekładowej. Nie zaś niebiblijne brednie: „Nie znamy wymowy, więc Biblia wymaga, żeby Imienia nie wypowiadać.” Bo tego drugiego wniosku sam tekst ST nie mówi.

Awatar użytkownika
Bobo
Posty: 17634
Rejestracja: 03 mar 2007, 17:12

Re: Imię Boże Jahwe. Czy na pewno nie było go w NT?

Post autor: Bobo »

Nie kupuje takiego wniosku. Z szacunki u miłości nie powinniśmy przekręcać...? Z szacunku i miłości powinniśmy wzywać a nie unikać wymawiania. Dlaczego szacunek ma polegać na niewymawianiu a nie np. na wymawianiu z szacunkiem?
Gdyby Bogu chodziło o konkretną wymowę, to pewnie by ją jakoś nagrał, utrwalił itp. Najwidoczniej nie chodzi mu o brzmienie. Z drugiej strony, Andeju, obstajesz przy stanowisku, że Jehowa nie, ale Jahwe też nie. A mimo tego, KK używa Jahwe.
Jest to dla mnie niekonsekwencja a nawet źle pojęty szacunek. Niekonsekwencja w przyjmowaniu tradycji żydowskich. Przyjmujesz nieuzasadnioną żydowską tradycję niewymawiania imienia Bożego ale już nie przyjmujesz żydowskiej tradycji, która zamieszcza samogłoski potrzebne do wymowy.
Natomiast, gdy piszesz o tym, że w NT nie było JHWH to zawsze dodawaj, że nie ma w kopiach/odpisach. Twoje sformułowanie wprowadza w błąd, gdyż oryginałów nie masz do dyspozycji, aby jednoznacznie powiedzieć: nie było.
Właśnie na takich niuansach tworzone są dziwactwa dotyczące Imienia Bożego.
Ba! Sami bibliści nie mają instrukcji od masoretów, że gdy czytelnik spotka w tekście JHWH to ma odczytać Adonaj lub Elohim. Sprawa jest złożona. Np. w Kodeksie Leningradzkim mamy w teragramie tak różne znaki samogłoskowe, że nie można ustalić jednoznacznie, skąd się one tam wzięły, gdyż są inne niż te występujące w Adonaj czy Elohim.
Biblista De Troyer mówi to bardzo wyraźnie: „„Wszystkie hipotezy dotyczące pochodzenia zjawiska Ketib/Qere mają charakter spekulatywny”.
Niestety, niektórzy podchwytują takie spekulacje i traktują jako pewnik. Tak robi Andej :-D
Oszołomstwu mówię NIE!

Henryk
Posty: 12398
Rejestracja: 10 lis 2008, 8:26

Re: Imię Boże Jahwe. Czy na pewno nie było go w NT?

Post autor: Henryk »

Andej pisze: ↑
16 wrz 2026, 11:23
Dlatego z szacunku i miłości do Boga, nie powinniśmy przekręcać Jego imienia.
A czy szacunek nie narzuca na nas obowiązku, aby nie mówić do Boga po Imieniu?! :aaa:

Nieziem
Posty: 1710
Rejestracja: 25 sty 2021, 23:47

Re: Imię Boże Jahwe. Czy na pewno nie było go w NT?

Post autor: Nieziem »

Sławomir59 pisze: ↑
16 wrz 2026, 8:52
1. W ST Bóg nie tylko ma Imię . On je objawia !
...
2. Bóg wielokrotnie mówi: „poznacie moje Imię”
...

4. I tutaj pojawia się kwestia monoteizmu. Jeżeli znika Imię Boże, znika razem z nim monoteizm ST. Zastąpienie JHWH słowem „Pan” może zacierać jeden z najważniejszych mechanizmów, za pomocą których ST odróżnia JHWH od innych bogów, ponieważ ST nie mówi jedynie: „Istnieje jeden Pan.”Mówi: „JHWH jest Bogiem i nie ma innego.”
Iz 45,5:
„Ja jestem JHWH i nie ma innego, oprócz mnie nie ma Boga.”
Iz 42,8:
„Ja jestem JHWH, to jest moje Imię.”
To zestawienie jest niezwykle ważne:
Imię , tożsamość , wyłączność , monoteizm.


Jeżeli więc JHWH (Jehowa) jest ściśle określonym Imieniem Boga, a tekst biblijny wielokrotnie każe je poznawać, głosić i wzywać, wtedy systematyczne usuwanie tego Imienia z przekładu jest czymś gorszym niż niewinną zmianą stylistyczną. Trwałe usuwanie Imienia JHWH z tekstu zaciera jeden z podstawowych sposobów, w jaki ST objawia monoteizm i wyłączność Boga Izraela.
Tłumaczenia ST zastępujące tertegram słowem "Pan" są nadużyciem takim samym jak tłumaczenia NT z tetragramem dodanym tam, gdzie autorzy go nie zawarli.
Monoteizm wiąże się z wiarą w jednego Boga, a nie z jednym imieniem własnym.
Gdy Bóg mówi o objawieniu swojego imienia, i zachęca do poznawania tego imienia, w żadnym wypadku nie odnosi się to do imienia własnego (w tym przypadku JHWH) ale odnosi się do charakteru i cech Boga. Kto był zakochany, powinien rozumieć jak to jest chcieć być blisko i poznawać tą drugą osobę, poznawszy imię własne na samym początku...
Bo jakże ograniczonym trzeba być aby potrzebować objawiania imienia własnego wiele razy jakby raz nie wystarczylo oznajmić JHWH to moje imię. Groteskowe jest takie twierdzenie, że właśnie w taki sposób Bóg objawia, i pozwala poznawać swoje imię, w rozumieniu, że chodzi o JHWH.
I jeszcze to: zdrobnienie imienia. W greckim zapisie NT tetragram nie występuje. Zwolennicy tetragramu utrzymują, że jednak tak, chociażby jako zdrobnienie, w słowie allelujah.
Naprawdę imię, które uważacie za Święte, można sobie skracać z 4 do 2 liter, i nadal jest Święte?
To tak jakby do angielskiej królowej Elżbiety zwracać się Elu.
A gdzie się podziewa szacunek do osoby do której się zwracamy? Nie róbmy z sali audiencyjnej budki z piwem. Gdzieś jest napisane, że Bóg nie da się z siebie naśmiewać.
Imienia Jahwe nie było w NT. Ale jest w NT zapis o jednym Panu. 1Kor.8,6

Awatar użytkownika
Bobo
Posty: 17634
Rejestracja: 03 mar 2007, 17:12

Re: Imię Boże Jahwe. Czy na pewno nie było go w NT?

Post autor: Bobo »

Nieziem pisze:Naprawdę imię, które uważacie za Święte, można sobie skracać z 4 do 2 liter, i nadal jest Święte?
Nie wiem do kogo piszesz przez WY, ale ŚJ tak uważają. Ba! Nie tylko Świadkowie, ale i pisarze ST np. Psalmów. Skrócona forma imienia Bożego JAH nie jest wymysłem NT. Np. w Psalmie 106:1 masz:
Wysławiajcie Jah! Dziękujcie Jehowie, bo jest dobry, Jego lojalna miłość trwa wiecznie.

Ponadto, mamy tu do czynienia ze skróceniem a nie zdrobnieniem. A to nie to samo.
W starożytności wiele imion było skracanych ale nie zdrabnianych. Np. Imię Które dzisiaj brzmi (uwaga Nieziem!!!): Jezus. Ta forma wzięła się od skróconej formy Jeszua, bo dłuższa forma brzmiała: Jehoszua.
Wiadomo, że to nie zdrobnienie.

No i jeszcze jedna sprawa mnie nurtuje... jeśli Imię Boga jest na tyle święte, że z szacunku nie należałoby go wymawiać, to... dlaczego co drugie słowo wymawiają Jezus ci, którzy uznają go za Boga? Dlaczego tej całej reguły żydowskiej nie stosują tutaj? :mysli:
Oszołomstwu mówię NIE!

Awatar użytkownika
Bobo
Posty: 17634
Rejestracja: 03 mar 2007, 17:12

Re: Imię Boże Jahwe. Czy na pewno nie było go w NT?

Post autor: Bobo »

Henryk pisze:A czy szacunek nie narzuca na nas obowiązku, aby nie mówić do Boga po Imieniu?! :aaa:
Russell mówił po imieniu. Z szacunkiem.
Oszołomstwu mówię NIE!

Awatar użytkownika
Andej
Posty: 529
Rejestracja: 19 lip 2026, 13:01

Re: Imię Boże Jahwe. Czy na pewno nie było go w NT?

Post autor: Andej »

Henryk pisze: ↑
16 wrz 2026, 14:44
b A czy szacunek nie narzuca na nas obowiązku, aby nie mówić do Boga po Imieniu?!
Też się nad tym zastanawiałem. Ale jak się zwracano do królów? Władców? Jak jest w Modlitwie Pańskiej, którą powtarzamy i z której czerpiemy wzór do naszych modlitw osobistych?
Zwróć uwagę na to, że zwracając się do Boga zawsze poprzedzamy to wezwaniem Jego Najświętszego imienia, tytułu. Najpierw oddajemy Mu najwyższą cześć mówiąc Boże, Panie, Jehowo, Jahwe, Stworzycielu ...

Awatar użytkownika
Bobo
Posty: 17634
Rejestracja: 03 mar 2007, 17:12

Re: Imię Boże Jahwe. Czy na pewno nie było go w NT?

Post autor: Bobo »

W starożytności w wielu kulturach zwracano się do Boga po imieniu. Po prostu, oczywiście z szacunkiem.
Oszołomstwu mówię NIE!

Sławomir59
Posty: 504
Rejestracja: 17 lip 2026, 7:52

Re: Imię Boże Jahwe. Czy na pewno nie było go w NT?

Post autor: Sławomir59 »

Nieziem pisze: ..Monoteizm wiąże się z wiarą w jednego Boga, a nie z jednym imieniem własnym. Gdy Bóg mówi o objawieniu swojego imienia, i zachęca do poznawania tego imienia, w żadnym wypadku nie odnosi się to do imienia własnego (w tym przypadku JHWH) ale odnosi się do charakteru i cech Boga..Bo jakże ograniczonym trzeba być aby potrzebować objawiania imienia własnego wiele razy jakby raz nie wystarczylo oznajmić JHWH to moje imię. Groteskowe jest takie twierdzenie, że właśnie w taki sposób Bóg objawia, i pozwala poznawać swoje imię, w rozumieniu, że chodzi o JHWH..
Twój błąd polega na fałszywej alternatywie : Albo „Imię” oznacza charakter Boga, albo oznacza JHWH jako nazwę własną. Tymczasem tekst biblijny pozwala na jedno i drugie. Co więcej, w Wj 3,15 JHWH zostaje bezpośrednio przedstawione jako „moje Imię”, a współczesne opracowanie filologiczne tego fragmentu wskazuje, że „moje Imię” odnosi się do JHWH i Jego tożsamości, podczas gdy „memorial” odnosi się do pamiętania Boga przez kolejne pokolenia. Z tego nie wynika wykluczenie JHWH jako imienia własnego. Tekst hebrajski takiego wykluczenia po prostu nie pozwala przeprowadzić.

Wielokrotne występowanie imienia w tekście nie jest niczym groteskowym. Wręcz przeciwnie Imię jest wielokrotnie używane, ponieważ Biblia:
Identyfikuje, który Bóg działa;
Odróżnia JHWH od innych bogów;
Mówi o wzywaniu Jego Imienia;
Mówi o ogłaszaniu Jego imienia narodom;
Wiąże Jego imię z przymierzem;
Przypomina kolejnym pokoleniom, kim jest Bóg.

W Wj 9,16 Bóg mówi, że Jego moc zostanie okazana, „aby moje Imię było głoszone po całej ziemi”.
W Ps 105,1 występuje natomiast wezwanie:
„Wzywajcie Jego Imienia”.
A w tym samym wersecie „JHWH” występuje jako konkretne określenie Boga, do którego to wezwanie się odnosi. Hebrajski tekst ma konstrukcję: אֲנִי יְהוָה הוּא שְׁמִי : „Ja [jestem] JHWH, to jest moje Imię”. Tetragram jest tam gramatycznie oznaczony jako nazwa własna.

Awatar użytkownika
mały filozof
Posty: 13
Rejestracja: 15 wrz 2026, 22:45

Re: Imię Boże Jahwe. Czy na pewno nie było go w NT?

Post autor: mały filozof »

Wątek jest interesujący, wiele czytelników przedstawiło prywatny pogląd, pozwoliłem również napisać kilka obiektywnych słów w temacie:
Kwestia obecności imienia Bożego w Nowym Testamencie to jeden z najbardziej fascynujących i złożonych tematów w biblistyce, gdzie suche fakty rękopiśmienne zderzają się z teologią i tradycją.
Aby odpowiedzieć na pytanie, czy na pewno nie było go w Nowym Testamencie, musimy oddzielić to, co realnie przetrwało w starożytnych manuskryptach, od hipotez naukowych i późniejszych prób rekonstrukcji tekstu.
Zacznijmy od faktów absolutnie bezspornych:
w żadnym z ponad pięciu tysięcy zachowanych, starożytnych greckich manuskryptów Nowego Testamentu – od najstarszych fragmentów na papirusach z II i III wieku, po wielkie kodeksy majuskułowe z IV wieku (takie jak Kodeks Synajski czy Watykański) – nie występuje hebrajski tetragram JHWH (יהוה) ani jego grecka transliteracja.
Wszędzie tam, gdzie autorzy nowotestamentowi piszą o Bogu lub cytują Stary Testament, w miejscach pierwotnego tetragramu pojawiają się greckie słowa Kyrios (Pan) lub Theos (Bóg).
Jedynym śladem hebrajskiego imienia jest skrócona forma ukryta w radosnym zawołaniu Alleluja (z hebrajskiego Halleluyah – „wychwalajcie Jah”), które pojawia się czterokrotnie w Apokalipsie św. Jana [Ap. 19:1,3,4,6 (BT)].

Dlaczego tak się stało, skoro w Starym Testamencie imię własne Boga występuje blisko 7000 razy?
Kluczem do zagadki jest kulturowy i religijny kontekst epoki Drugiej Świątyni.
Na kilkaset lat przed narodzeniem Jezusa w judaizmie zakorzenił się głęboki szacunek, podszyty lękiem przed złamaniem drugiego przykazania Dekalogu, który zabraniał wzywania imienia Bożego do czczych rzeczy.
Z tego powodu Żydzi przestali wymawiać na głos imię Jahwe. Podczas głośnego czytania tekstów świętych automatycznie zastępowano je słowem Adonaj (mój Pan) lub Elohim (Bóg).

Kiedy w III i II wieku przed Chrystusem dokonywano przekładu Biblii Hebrajskiej na język grecki (tzw. Septuaginta), tłumacze stanęli przed dylematem.
Najstarsze odnalezione fragmenty Septuaginty (np. Papirus Fuad 266) pokazują, że pierwotnie przepisywano tetragram literami hebrajskimi lub aramejskimi bezpośrednio do greckiego tekstu.
Jednak z biegiem czasu, w miarę jak kopistami stawali się chrześcijanie wywodzący się z pogaństwa, a język grecki dominował w gminach religijnych, hebrajskie litery przestały być zrozumiałe.

W późniejszych odpisach Septuaginty zaczęto więc regularnie wpisywać słowo Kyrios zamiast tetragramu.
Ponieważ autorzy Nowego Testamentu pisali po grecku i najczęściej cytowali właśnie Septuagintę, naturalnie przejęli termin Kyrios.
Wokół tego stanu rzeczy narosła jednak głośna dyskusja naukowa.

Pod koniec XX wieku badacz George Howard postawił odważną hipotezę.
Zauważył on, że skoro pierwsi chrześcijanie (w tym ewangelistami i apostołowie) byli Żydami wychowanymi na wczesnych kopiach Septuaginty zawierających tetragram, to logiczne wydaje się, że pisząc swoje Ewangelie czy listy, również posługiwali się imieniem JHWH.
Według tej teorii tetragram miał zostać usunięty z Nowego Testamentu dopiero w II i III wieku przez późniejszych kopistów, którzy ujednolicili tekst i zastąpili imię Boże tytułem Pan.
Z tej argumentacji korzystają dziś m.in. Świadkowie Jehowy, którzy w swoim Przekładzie Nowego Świata wprowadzili imię Jehowa do Nowego Testamentu w 237 miejscach, opierając się na tzw. „tekstach hebrajskich” (czyli późnośredniowiecznych i nowożytnych tłumaczeniach Nowego Testamentu z greki na hebrajski, gdzie tłumacze przywracali JHWH w cytatach ze Starego Testamentu).

Większość współczesnych biblistów i krytyków tekstu odrzuca jednak tę teorię jako spekulatywną.
Podkreślają oni, że brak jakichkolwiek śladów materialnych (czyli choćby jednego skrawka greckiego Nowego Testamentu z tetragramem) uniemożliwia uznanie tej hipotezy za fakt naukowy.
Co więcej, Nowy Testament ma głęboką teologiczną intencję w stosowaniu słowa Kyrios.
Przeniesienie tego tytułu – dotychczas zarezerwowanego dla Jahwe – na Jezusa Chrystusa (jak w słynnym hymnie z Listu do Filipian, gdzie Jezus otrzymuje „imię ponad wszelkie imię”), było dla pierwszych chrześcijan kluczowym sposobem na wyrażenie ''bóstwa'' Chrystusa.
Gdyby w tekście stale pojawiał się tetragram obok słowa Kyrios, ta chrystologiczna tożsamość mogłaby ulec zatarciu.

Reasumując:
W świetle dostępnych dowodów i zachowanych manuskryptów imienia Jahwe (JHWH) nie było w Nowym Testamencie.
Zostało ono zastąpione przez pojęcie Kyrios – najpierw z powodu żydowskiej tradycji unikania wymowy Imienia, a później z wyboru teologicznego autorów chrześcijańskich, którzy w tytule "Pan" zobaczyli pomost łączący Boga Ojca z Jezusem.
Wszystkie twierdzenia o obecności tetragramu w oryginałach pozostają w sferze teorii, których nie potwierdza żaden zachowany do dziś starożytny dokument.
Drogocennym darem jest umiejętność słyszenia duszy człowieka.

Nieziem
Posty: 1710
Rejestracja: 25 sty 2021, 23:47

Re: Imię Boże Jahwe. Czy na pewno nie było go w NT?

Post autor: Nieziem »

Bobo pisze: ↑
16 wrz 2026, 15:15
Nieziem pisze:Naprawdę imię, które uważacie za Święte, można sobie skracać z 4 do 2 liter, i nadal jest Święte?
Nie wiem do kogo piszesz przez WY, ale ŚJ tak uważają. Ba! Nie tylko Świadkowie, ale i pisarze ST np. Psalmów. Skrócona forma imienia Bożego JAH nie jest wymysłem NT. Np. w Psalmie 106:1 masz:
Wysławiajcie Jah! Dziękujcie Jehowie, bo jest dobry, Jego lojalna miłość trwa wiecznie.

Ponadto, mamy tu do czynienia ze skróceniem a nie zdrobnieniem. A to nie to samo.
W starożytności wiele imion było skracanych ale nie zdrabnianych. Np. Imię Które dzisiaj brzmi (uwaga Nieziem!!!): Jezus. Ta forma wzięła się od skróconej formy Jeszua, bo dłuższa forma brzmiała: Jehoszua.
Wiadomo, że to nie zdrobnienie.
Tyle że temat tego wątku dotyczy NT.
Pisarze ST mieli swoje upodobania i zawiierali w tekstach imię JHWH, gdyż Boga o takim imieniu wyznawali. Pisarze NT inaczej, centralnym imieniem dla nich jest Jeszua. I znaczące jest to, że to imię jest skróconą formą imienia Jehoszua. Ba, w imieniu Jeszua brak jest tego, co było najważniejsze dla pisarzy ST, czyli brak JHWH (dla mnie to imię święte nie jest)..
Jezus to Jeszua, a nie Jehoszua, jakbyś sobie życzył.
Dlatego też Jezus zwracając się do Boga,.nie wymawia imienia własnego, ale mówi Ojcze.
Do prezydenta nie mówi się po imiemiu czy nazwisku, ale Panie prezydencie.
Do królowej nie mówi się po imieniu, ale Wasza Wysokość.
Kim jest JHWH, że mówią Świadkowie po imieniu?

Nieziem
Posty: 1710
Rejestracja: 25 sty 2021, 23:47

Re: Imię Boże Jahwe. Czy na pewno nie było go w NT?

Post autor: Nieziem »

Sławomir59 pisze: ↑
16 wrz 2026, 18:15
„Ja [jestem] JHWH, to jest moje Imię”. Tetragram jest tam gramatycznie oznaczony jako nazwa własna.
Ponawiam pytanie. Czy według Ciebie, gdy Bóg mówi o objawianiu swojego imienia, i Jezus zapowiada, że będzie imię Ojca objawiał, to chodziło o Tetragram?

ODPOWIEDZ

Wróć do „Imię Boże”